Евразия экономикалык биримдиги — Кыргызстан үчүн экономикалык тузак

Кыргызстан көп тармактуу саясат жургузгөну менен, Орусия менен абдан жакын мамиледе турат, жана эч бир жергиликтүү лидери бул нерседе шек калтыргын эмес. Орусия Кыргызстандын негизги соода өнөктөрүнүн бири болуп саналат. Азыркы учурда, ал Кыргыз Республикасы менен 15,1% экспорт жана 27,4% импорт жургузөт.

Россия менен Кыргызстандын ортосундагы тышкы соода жүгүртүүсү 2019-жылдын май-июн айларында $ 723.2 млн сомду түзгөн. Кыргызстандын жалпы соода жүгүртүүсүндө Россиянын үлүшү 22,3% ды түздү. Кыргызстанга орус азыктарынын экспорту — $ 626.3 миллион, Орусияга кыргыз азыктарын импорту — $ 96,9 млн тузду. Учурда Кыргызстандын экономикасын өнүктүрүүнүн негизги каналы Россия-Кыргыз экономикасын өнүктүрүү Фонду (РКФР) болуп саналат.  Ал 2015-жылдан бери иштейт, ал эми 2019-жылдын 1 августунда, 1997 проекти жалпы суммасы $368,1 млн менен кредиттоо учун бекитилген. Орус бийликтери КМШ жана мурдагы СССР өлкөлөрунун Европалык Биримдик менен кошулуунун алдын алуу максатында абдан аракет кылып кылып келуудо. Россия жакынкы олколорду, биринчи кезекте, ЕБне кошулбоого азгырып, аларды Бажы биримдигине тартканды аракет кылууда.

Ошентип, 2015-жылдын августунда, Кремлди жагымдуу, Кыргызстан Евразия экономикалык Жамаатына (мурунку Бажы биримдиги) кошулду. Ага ошондой эле Россия, Казакстан, Беларус, Армения да киргизилген. Орус-кыргыз өкмөт аралык соода-экономикалык, илимий-техникалык жана гуманитардык кызматташтык боюнча комиссия түзүлгөн жана иштейт. Чынында айтсак, Бажы биримдиги экономикалык жактан Орусияга өзгөчө пайдалуу болду. Кыргызстандын дүкөндөрундо коптогон орус азыктары жана буюмдары пайда болуп, жергиликтүү өндүрүүчүлөрдү талкалап, жергиликтуу жалпы иш-чарбаны жокко чыгарууда.

2015-жылы Кыргызстандын Европа Биримдигине кириш чечими жана АКШ менен эки тараптуу кызматташтык макулдашууну узартпоосу анын Eвропа-Атлантикалык жамааттан өзүн алыстатканын бекемдейт.

ЕБ жана ТЖБнын ортосундагы айырмасы Бажы союзунун өлчөмундо жана бир кыйла тар басым менен эле чектелбейт. ЕБ эч кандай бир башкы басымдуу экономикалык мучосу жок — ал эми Бажы союзунда болсо 80% дан ашык ИДӨ жана мүлк жүгүртүүсу Орусияга туура келет. ЕБ — бир катар эрежелер жана мыйзамдык тартиби менен иштелип чыккан биримдик болур эсептелинет. ЕБтин ичине кирууну каалаган коп өлкөлөр ар дайым бар, ал эми Бажы биримдигине кирүүго калоочулар жок — ошондуктан улам Россия озуно  жаңы мүчөлөрдү алуу учун азгыруу жана мажбурлоо айкалышын колдонуп келет. Бажы биримдиги ички соода камкордугун жана ата-мекендик өндүрүүчүлөрдүн укуктарын коргоону камтып аларга атаандаштыкты болтурбоого мүмкүнчулук берет, акыры буюмдун наркын көбөйтүү жана колдонуучу үчүн алардын сапатын томондотконго алып келет. ЕБтин козомолундо эркин соода аймагынын кенейиши жана атаандаштыктын жогорулушу болуп саналат. Бажы биримдиги DCFTAден да катуу келет, TБ мүчөлөрү кандайдыр бир башка маанилүү экономикалык топтордо же уюмдарда, жана ал тургай, эркин соода тууралуу эки тараптуу келишимдерде да катыша алышпайт (Кыргыз Республикасы менен Элдик Кытайдын ортосундагы Салыктан бошотулган жеке соода жөнүндө макулдашуу буга эрежеге каршы далил). 

Бажы Бирлигинин кодексин кабыл алуу менен кыйынчылыктар танкалыштуу эмес. Бундан негизинен Россияга кытай ондурушьторун экспорттоочулар пайда табууда, Кыргызстандын кирүүсүнүн натыйжасы болуп эсептелет. Алар үчүн башкаруу тоскоолдуктар азайды, жана контрабанда ташыгандыгы үчүн жолдор көбойду. 2015-жылы августта Кыргызстан менен биримдикке киргенден кийин Казакстан менен Кыргызстандын чек ара бажы контролу жокко чыгарылган. Натыйжада, Кытай менен Евразиялык Бажы биримдиги ортосунда чек ара алты мын километрге кенейди. Орусиянын рыногуна жөнөтүлгөн жүк үчүн ал чек араны өткөндөн кийин эч кандай бажы тоскоолдуктар жок, ал эми Европага бара жаткан жүктөрдү үчүн бир гана Беларусия жана Польшанын ортосундагы чекарасы жатат. Бул бирдиктүү бажы аймагында жаңы кыргыз терезе пайда болгону Азиядан Европага жук жибергендерге абдан жагымдуу болуп Кытай жана Евразиялык Бажы биримдик өлкөлордун ортосунда жүктөрдүн агымын кайра бөлүштүрүү чынжырын жаратып оор кесепеттерге алып келүүдо. Бажы көзөмөлдөө режиминин жокко чыгуусу биринчи айларында эле Бишкек жана Астананы нааразы кылды. Күтүлгөндөй эле, Кыргызстанда жалпы импорттук алымдардын жогорулашынын эсебинен биринчи кезекте, кытай кийим-кече жана жергиликтүү тигүү өндүрүшү үчүн импорттолгон кездеме кымбаттады. Россия менен Казакстандын экономикалык кризисине байланыштуу «Дордой» базарында кардарлардын санынын күтүлгөн өсүүсу болгон жок.

Жана Тенгенин нарксызданышынан улам Кыргызстандын чек арага жакын жайгашкан тургундары азык-түлүк жана күйүүчү май үчүн кошуна өлкөгө жөнөшуп, Кыргыз бюджетке бажы төлөмдөрүнун адаттагыдай кирешелеринин жоготуусун алып келди. Казакстанда, эки өлкөнүн ортосундагы бажы көзөмөл салуу бир нече жылдан бери кытай-казак чек ара бекеттери аркылуу ташылып келген кытай жүктун көп үлүшү, (негизинен, кийим-кече жана бут кийим) азыр Кыргызстан аркылуу отуп калды. Ошентип, 2015-жылдын биринчи жарым жылдыгында Кытайдан Кыргызстанга транзиттик жүктүн көлөмү 780 тоннаны түзгөн, ал эми 2016-жылдын ошол элэ мезгилдин аралыгында (республиканын Бажы Союзуна киргенден кийин) — 40,5 мин тонна, 52 эсеге чейин, жогорулаган. 

Белгилүү болгон маңызында олкөлор  Россия, Белоруссия менен Казакстандын ортосунда бирдиктүү бажы мейкиндиги түзүлгөнгө 2011-жылга чейинки байкалган кырдаалга кайтып келди. 2011-жылга чейин КМШ өлкөлөрдун рынокторуна жиберилуучу Кытай ондурумдоруно дал ушул Кыргызстан башкы транзиттик хаб болуп келген, анын орчундуу бөлүгү контрабанда менен ташылып келген. 

Эгерде мурда жүк жолунда дагы бир нече бажы жана чек ара тоскоолдуктары турганда, анда азыр контрабанда турундо ташылган кытай жүк бүткүл ЕАЭБ аймагында жарык жашыл жарык жол алды. Жүк агымдарынын масштабын Түшүнүү үчүн: Кытайдан жалпы калкы 23,5 млн адам тузгон эки Борбордук Азия республикасына ташылган кийим жана бут кийим жук көлөмү ушул эле буюмдардын Россияга кируучу  көлөмуно тен келет, Россиянын калкы алты эсе көп болгонуна карабастан.

Кытай бажы маалыматы боюнча 2016-жылдын биринчи жарым жылдыгында, Казакстан жана Кыргызстанга суммасына $2,58 млрд тузгон кытай кийим жана бут кийим киргизилген. (Кыргызстан – $1,45 млрд; Казакстан – $1,13 млрд), ал эми Россияга – $2,73 млрд. Жуктордун алп үлүшү Орусия рыногу үчүн арналган экендиги түшүнүктүү, ал эми Казакстан жана Кыргызстан аркылуу ташуу учун жарым-жартылай логистикалык каттамдар ыңгайлуу, бирок негизинен эски-схемалар менен ташып киргизуу бул жерде россия-кытай чек арасына караганда ыңгайлуурак болгону да рол ойнойт. Бул товарларды негизинен алымдары жок турдо киргизилет (бул туралуу Кытайдын бажы статистикасы жана импорттоочу-өлкөлөрдүн отросундагы айырма корсотот), ошондон улам ЕЭАС өлкөлөрдүн топтоштурулган бюджети гана 2016 кризис жылы $400 млндон кем эмес болгон. 

Бири-биринин рыногуна жүктөрдү акысыз жеткиликтүүлүгүнун зыяндыгын азайтуу үчүн, эки өлкө чек арадагы жүк контролуна кошумча чараларды киргизди. Чынында, Казакстан менен Кыргызстандын ортосундагы ураандарды коргоо боюнча соода согушу башталды. жеке адамдар тарабынан жүк ташуу тыюу салынды, транспорт жана бажы эсеп-дүмүрчөктөрүн толтуруунун жол-жобосу, ​​Казакстандын аймагында орус чек арасына чейин кыргыз авто кербендер менен коштоосу пайда болду. Мунун баары жүктөрдүн акысыз жүрүү концепциясын четке кагат, ошондой эле ЕАЭБтин өнүкушунг шек келтирет.

Кыргызстан ЕАЭБге кирүүнүн тажрыйбасы: өлкөлордун экономикалык өнүгүү жана мамлекеттик башкаруунун сапатынын деъгээли бир топ айырмаланган бойдон сакталды, ал эми коп тараптуу интеграйия жана рисктен сактануу үмүту жөнүндө талкуулоо кыйын. Орусия менен өзүнүн келечегин байланыштырган Бишкек, узак мөөнөттүү оор маселелерге чалдыгышы мүмкүн: Орус экономикасы алсырап, ал эми Россия тарабынан кабыл алынган чет өлкөлүк саясат чечимдери, кутулбоггн турдо келет. Балким, Кыргызстан Россия коопсуздук жана экономикалык кызматташтык жаатында да ишенимдүү өнөктөш болушу мүмкүн эмес деп түшүнөт. Башка кимге Кыргыз реалийлери кызык болушу мүмкүн? Айтыш кыйын, бирок, Кыргыз өкмөтү жаңы инвестор тапканга умуттонот. Кыргызстанда дагы эле туруктуу мекемелер жана башка мамлекеттер менен жакшы мамиледе болуу менен бири-бирине төп плюрализм арал болуу мүмкүнчүлүгү бар. Бишкектин жетекчилери Германиянын канцлери Ангела Меркелди ушунчалык жылуу тосушуп, Сауд Арабия жана башка араб өлкөлөрү менен экономикалык байланыштарды өнүктүрүү үчүн абдан аракет кылып жана АКШ менен мамилени калыбына келтирүү үчүн да аркет кылууда. Башкача айтканда, азыр Орусиянын мүмкүнчүлүктөрү чектелген убакта, Бишкек тышкы саясат менен бизнес сыяктуу мамиле тузуудо жана  Кыргызстан кайрадан башка өлкөлөрдүн колдоосун, ошондой эле Батыштан издеп баштады.

Россия жана анын жумшак күчү менен, келечекте мындай Кыргызстанда болгон жанылыш кагылышууларга жол бербөө үчүн алардын күч-кубатын дурус текшерип туруп аракет кылышы туура келет.

Добавить комментарий